Cultuur

Cultuurlandschap

Tijdens de GTA leer je de Alpen ook als cultuurlandschap kennen. Je wandelt over eeuwenoude muilezelpaden en militaire wegen. Onderweg passeer je overwoekerde akkerterrassen en verlaten almnederzettingen. En veel bergdorpen zijn pareltjes waar de geschiedenis als het ware van de verweerde muren druipt. De mens heeft zijn stempel op de omgeving gedrukt, net dat maakt de GTA zo interessant. Al neemt de natuur stilaan weer de overhand.

naar boven

Leegloop

Tot zowat een halve eeuw geleden draaide alles rond de landbouw in de bergen van Piemonte. De bergbewoners combineerden akkerbouw en veeteelt met elkaar. Op sommige plaatsen werd er tot op 2000 meter hoogte graan geteeld. Veel dorpsgemeenschappen waren nagenoeg zelfvoorzienend: ze produceerden  hun eigen voedsel, bouwden  huizen met natuursteen en hout uit de omgeving en vervaardigden zelf hun meubelen en gereedschap.

Maar het leven in de bergen was hard, en de traditionele, kleinschalige landbouw bleek almaar minder levensvatbaar. Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw trokken veel mensen weg: eerst richting Frankrijk, en na de Tweede Wereldoorlog naar de Turijn en andere industriesteden in de Povlakte. Gevolg: veel dorpjes bloedden langzaam dood. Dat merk je overal langs de GTA. Huizen staan leeg. Akkers werden bos. Schooltjes en winkeltjes zijn gesloten. Precies om die leegloop een halt toe te roepen, werd de GTA rond 1980 gecreëerd.

naar boven

Dorpen en zomerboerderijen

Sommige bergdorpen zijn architectonische pareltjes. Ze ogen erg homogeen: alle huizen zijn opgetrokken uit dezelfde natuursteen. Op de daken liggen zogenaamde lose: zware, platte pannen, gehouwen uit de plaatselijke rots. En vaak sieren zonnewijzers of muurschilderingen de gevels.

Onderweg passeer je ook veel kleine gehuchtjes. En hoger in de bergen zijn natuurstenen zomerboerderijen en herdershutten alomtegenwoordig. Vaak staan ze in groepjes bij elkaar in de buurt van een alm. Vele zijn verlaten en brokkelen langzaam af. Maar sommige zijn nog altijd in gebruik. Veehoeders brengen er de zomermaanden door , terwijl hun koeien of schapen grazen op de omliggende weiden. Ter plekke worden vaak boter en kaas gemaakt.

naar boven

Walser, Waldenzen en het Occitaans

Piemonte 100% katholiek en Italiaans? Toch niet. Op cultureel, religieus en taalkundig vlak is de streek diverser dan je op het eerste gezicht zou denken.

Walser

In het noorden van de GTA kom je in enkele Walserdorpen. De roots van de Walser liggen in Oberwallis, in Zwitserland. In de late Middeleeuwen zwermde het volk uit over de Alpen: de Walser vestigden zich onder andere in het Klein- en Grosswalsertal in Oostenrijk. In de 13de eeuw stichtten ze ook enkele dorpen in het noorden van Piemonte.

Wat is typisch voor de Walser?

  • hun aan het Duits verwante taal: het Walserduits wordt hier en daar nog gesproken, en veel plaatsnamen hebben Duits klinkende namen;
  • hun bouwstijl: grote, alleenstaande boerderijen; de eerste verdieping is van natuursteen, daarboven wordt alleen hout gebruikt. Veel huizen hebben enkele balkons boven elkaar, die rondom het huis lopen.

Waldenzen

De Waldenzen behoren tot een kleine protestantse kerk. Van de 14de tot de 17de eeuw werden ze overal in Europa opgejaagd en vervolgd. Alleen in drie valleien in Piemonte wisten ze te overleven: Val Chisone, Val Germanasca en Val Pellice. Veel dorpen hebben er een Waldenzertempel, herkenbaar aan de classicistische bouwstijl.

Lees meer over de Waldenzen

Occitaans

Ten zuiden van de Susavallei zijn de Occitaanse taal en cultuur alomtegenwoordig. Het Occitaans – de ‘langue d’oc- is een Romaanse taal, verwant aan het Catalaans. Ze werd in de Middeleeuwen gesproken in heel Zuid-Frankrijk, van de Atlantische kust en de Pyreneeën tot de Alpen. Het was de taal van de troubadours.

Maar het Occitaans werd langzaam weggedrukt door het Frans en bleef alleen als gesproken taal voortleven. In de bergdorpen van Piemonte hield de taal beter stand dan in Zuid-Frankrijk. De laatste decennia zetten veel dorpen hun Occitaanse identiteit sterk in de verf. De Occitaanse vlag – het gele kruis van de Katharen op een rode achtergrond – is alomtegenwoordig in het westen van Piemonte.

naar boven

Kloosters en kerkjes

Kleine Romaanse kerkjes en religieuze muurschilderingen zijn bijna dagelijkse kost langs de GTA. Grote religieuze kunst is zeldzaam, maar er zijn wel een paar opmerkelijke kloosters en bedevaartsoorden:

  • In het gigantische klooster van Oropa wordt de Zwarte Madonna vereerd. Het is een van de grootste bedevaartsoorden van de Alpen.
  • De Rocciamelone is de hoogste pelgrimsberg van Europa. Op de ruim 3500 meter hoge top staan een kapelletje en een drie meter hoog beeld van de Madonna della Neve.
  • Ook het hoogst gelegen klooster van Europa ligt aan de GTA: Sant’Anna di Vinadio.
  • In Elva, in de Valle Maira, staat een schitterend kerkje: het interieur is van boven tot onder beschilderd met fresco’s. Ze zijn van de hand van de Vlaming Hans Clemer en dateren uit het einde van de 15de eeuw. Elva ligt aan een GTA-variant.

naar boven

Militaire wegen en bouwwerken

Nergens in de Alpen is er zo veel gevochten als in Piemonte. Dat merk je nu nog aan de vele militaire wegen op de grenskam en aan de restanten van oude kazernes en forten. Vooral in het zuidelijke deel van de GTA.

De eerste militaire wegen en versterkingen werden al in de 16de eeuw aangelegd, door de hertog van Savoye-Piemonte. Maar ook Mussolini deed in de decennia voor de Tweede Wereldoorlog zijn duit in het zakje. Veel wegen dateren uit zijn tijd.

De opvallendste militaire bouwwerken uit de streek liggen net buiten de GTA: de forten van Fenestrelle (18de eeuw) en Vinadio (19de eeuw).

naar boven

Koninklijke jachthuizen

Een deel van de Maritieme Alpen, in de buurt van het kuuroord Terme di Valdieri en het stadje Entracque, was in de tweede helft van de 19de eeuw het privéjachtgebied van Victor Emmanuel II, de eerste koning van het eengemaakte Italië. Hij bouwde er enkele jachtpaleizen. Twee liggen aan de GTA: het ene in de hooglakte van Valasco, het andere in San Giacomo d’Entracque.

naar boven

Dorpsmusea

Meer weten over de streek waar je door wandelt? Spring dan af en toe eens een museum binnen. Er zijn er nogal wat langs de GTA: vaak kleinschalig, soms verrassend professioneel maar altijd interessant.

naar boven